Miasto Ogród

Zdjęcie Alei Lipowej z roku około 1920, po prawej widać zniszczone po części w czasie I Wojny Światowej zabudowania letniska Stanisławów z 1870 roku

Podkowa Leśna, Miasto – Ogród, narodziła się 9 kwietnia 1925 roku, „na korzeniu” folwarku myśliwskiego Stanisława Wilhelma Lilpopa jako przedsięwzięcie czwórki ówczesnych potentatów: Stanisława Lilpopa – właściciela gruntów, Janusza Regulskiego – przedstawiciela konsorcjum „Siła i Światło”, Tadeusza Baniewicza – dyrektora EKD (Elektryczne Koleje Dojazdowe) oraz Bolesława Jankowskiego – przedstawiciela Banku Związku Spółek Zarobkowych.  Postanowiono, że powstanie w tym miejscu osiedle wzorowane na koncepcji miast – ogrodów (garden cities) Ebenezera Howarda, zrodzonej pod koniec XIX wieku w Anglii i coraz modniejszej na zachodzie Europy. Idea miast – ogrodów zyskała w Europie sporą popularność. Przyświecało jej hasło „pracować w mieście, mieszkać na wsi”. Pod Warszawą już przed I wojną światową próbowano ją wcielić w Ząbkach i Młocinach. W latach dwudziestych prób takich było coraz więcej, ale tylko w Podkowie Leśnej udało się konsekwentnie zrealizować projekt oparty o howardowską zasadę i utrzymać po dzień dzisiejszy charakter stanowiącego przemyślaną całość miasta–ogrodu. Wykonanie projektu Podkowy Leśnej powierzono inż. arch. Antoniemu Jawornickiemu – już wtedy cenionemu architektowi i urbaniście, który stworzył plan zawierający pierścieniowo – promienisty układ ulic, których osie zbiegały się i tworzyły koncentryczną kompozycję wokół centralnie położonego parku. Według założeń koncepcji Howarda, oprócz parku w mieście ogrodzie powinna funkcjonować szeroka aleja drzew, „grande avenue”, biegnąca wokół dzielnicy mieszkaniowej.

W miejscu dzisiejszego miasta, w początkach XX wieku, były pola otoczone wielką podkową lasów. Antoni Jawornicki, autor planu miasta, wykorzystał układ polnych i leśnych dróg, cieki wodne i zalesione wydmy i zaprojektował osiedle o charakterystycznej sieci ulic. Ulicom nadano nazwy ptaków, kwiatów, drzew i zwierząt leśnych. Od tej pory wiadomo, że wszystkie bażanty, kukułki, wróble mają swoje uliczki w północno-zachodniej części miasta, a jeże, krety, sarny, borsuki w północno-wschodniej. W południowo- zachodniej królują storczyki, paprocie i konwalie, a południowo-wschodniej topole, graby, dęby i sosny.

Staraniem mieszkańców w 1981 roku Podkowa Leśna została wpisana do rejestru zabytków ze względu na niepowtarzalny układ urbanistyczny, zabudowę i zieleń.

Rozwój Podkowy Leśnej był i jest ściśle powiązany z budową i dynamicznym rozwojem EKD, obecnie WKD (Warszawska Kolej Dojazdowa), która już od 1927 roku umożliwiała szybki i komfortowy dojazd do stolicy. Do dnia dzisiejszego wukadka jest sercem Podkowy Leśnej, przewożącym dziennie tysiące pasażerów, kursującym co 10-min w obie strony,  przejeżdżając dystans 25 km przez 20 stacji w czasie 40 minut.

W 1933 r. poświęcono kościół pod wezwaniem św. Krzysztofa, zbudowany dzięki patronatowi Automobilklubu Polskiego i Aeroklubu Rzeczpospolitej Polskiej. Okazja ta zapoczątkowała tradycję podkowiańskiego Autosacrum, rokrocznie gromadząc podczas majówki liczne rzesze automobilistów i ich historycznych pojazdów. W mieście–ogrodzie stanął kościół–ogród, otwarty na zieloną nawę czyli plac i pergole porośnięte pnączami, przez co uzyskuje się ścisłe połączenie kościoła murowanego z kościołem zielonym, a sklepienie niebieskie staje się przedłużeniem sklepienia nawy głównej. Ogród wokół kościoła został podzielony na osiem sektorów, symbolizujących różne zbiorowiska przyrodnicze. Wnętrze zostało udekorowane pracami Jana Henryka Rosena – freskiem w ołtarzu  przedstawiającym patrona – św. Krzysztofa oraz czterema witrażami. Ważną dla historii, nie tylko Podkowy Leśnej, postacią był ksiądz Leon Kantorski, proboszcz w l. 1964-1991. Z jego inicjatywy w tutejszym kościele w 1965 r. odbyło się pierwsze wykonanie tzw. mszy beatowej (rockowej).

Architektura ówczesnej Podkowy odzwierciedlała różne gusty inwestorów, ale powodzeniem się cieszył styl dworkowy. Podkowę wybierali najczęściej ludzie dobrze sytuowani, przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, przedsiębiorcy. Rodziły się więzi sąsiedzkie i towarzyskie, zaczynało się kształtować poczucie wspólnoty i odpowiedzialności za swoją miejscowość. Centrum życia społecznego był klub sportowy, gdzie mieszkańcy Podkowy i liczni letnicy spotykali się na herbatkach i brydżach.

Podkowa Przyrodnicza

Wewnątrz miasta, wokół cieków wodnych, wśród malowniczych wydm porośniętych sosnami, powstały otwarte enklawy leśne. Centralne miejsce zajmuje Leśny Park Miejski z budynkiem Kasyna, w którym obecnie mieści się Centrum Kultury i Inicjatyw Obywatelskich. W centralnej enklawie leśnej utworzono również rezerwat przyrody Parów Sójek, malowniczo położony wzdłuż kanionu rzeki Niwki. Ponad połowę powierzchni miasta zajmuje Las Młochowski, na terenie którego znajdują się dwa rezerwaty przyrody – im. B. Hryniewieckiego i im. W. Tyrakowskiego. Na terenie miasta znajduje się 428 pomników przyrody. Żyją tu sarny, dziki, lisy, kuny, wiewiórki, jeże, zające i wiele ptaków, wśród których prym wiodą sójki ze względu na liczne dęby.

Podkowa Kulturalna

Bogata oferta kulturalna przyciąga do Podkowy szerokie rzesze miłośników festiwali, koncertów, wystaw, wernisaży, recitali, organizowane przez Centrum Kultury i Inicjatyw Obywatelskich.

W Podkowie narodził się  Festiwal Otwarte Ogrody, który rokrocznie  gromadzi tłumy gości. Wydarzenie to jest wynikiem otwartości i aktywności mieszkańców Podkowy, którzy otwierają swoje prywatne ogrody dla odwiedzających. Goście mają okazję na spotkanie z muzyką, poezją, malarstwem, uczestniczyć w warsztatach, prelekcjach, ale również na spotkanie z sąsiadami i przyjaciółmi w twórczej, niewymuszonej, przyjaznej atmosferze. Pomysł Otwartych Ogrodów został przeszczepiony do innych miast i cieszy się coraz większym zainteresowaniem.

W Stawisku – dawnej posiadłości Jarosława i Anny Iwaszkiewiczów, obecnie mieszczące muzeum ich imienia, odbywają się liczne wystawy, lekcje muzealne, wykłady i koncerty.

Prężnie działa Uniwersytet Otwarty Pokolenia, aktywizując ponadpokoleniowe grupy mieszkańców.

Podkowiańska biblioteka cieszy się wielką popularnością i od wielu lat zdobywa tytuły najlepszej biblioteki na Mazowszu.

Podkowa Sportowa

Otoczenie sprzyja aktywności fizycznej – coraz liczniej można spotkać osoby ceniące sobie ruch na świeżym powietrzu. Dla amatorów  pieszych, rowerowych i konnych wędrówek wyznaczono wiele tras i szlaków wśród malowniczych krajobrazów i cennych przyrodniczo terenów.

Corocznie organizowana jest Podkowiańska Dycha – bieg na 10 km uliczkami miasta i ścieżkami leśnymi, przyciągająca biegaczy z całego Mazowsza.

Miłośnicy jazdy konnej mogą realizować swoją pasję w Klubie Jeździeckim przy ulicy Głogów.

Podkowa Obywatelska

Od początku swego istnienia Podkowa rozwijała tradycje obywatelskie. Już w 1930 zawiązało się Towarzystwo Miłośników Miasta Ogrodu, które stanowiło reprezentację interesów mieszkańców i pełniło funkcję samorządu osiedlowego. Aktywność licznych organizacji społecznych ukształtował charakterystyczny typ społeczności naszej miejscowości. Współudział mieszkańców w realizacji idei miasta-ogrodu stymulował rozwój instytucji samorządowych, sprzyjał powstawaniu poczucia wspólnoty, gotowości do działań altruistycznych na rzecz zbiorowości. Trzy komponenty – założenia urbanistyczne i społeczeństwo obywatelskie wraz ze  środowiskiem przyrodniczym, tworzyły i nadal tworzą charakterystyczny, unikalny „fenomen” Podkowy Leśnej, krainy reklamowanej już w 1927: „Możność spędzania codziennie choć kilku godzin w bliskim zetknięciu z przyrodą – dodaje zdrowia, energii i dzielności mieszkańcom miasta, przedłuża ich życie i stwarza typ obywatela radośnie spoglądającego na życie i z większą energią walczącego z losem”

Podkowa Solidarna

W czasie wojny Podkowa konspirowała, przyjmowała mnóstwo przybyszów i udzielała schronienia potrzebującym – uchodźcom z Warszawy, ludziom podziemia, Żydom. Wielcy ludzie kultury i nauki znalazło dom w Zarybiu i w Stawisku. Podczas Powstania Warszawskiego w Kasynie i innych punktach umieszczono placówki szpitalne. Po Powstaniu przez małą Podkowę przewinęło się około 30 tys. wygnanych ze stolicy warszawiaków. Powstały komitety pomocy, które pomagały w zakwaterowaniu i aprowizacji.

W 1980 r. w kościele parafialnym zgromadzili się uczestnicy głodówki w obronie wolności słowa. W stanie wojennym przy kościele działał Parafialny Komitet Pomocy Bliźniemu, który nie tylko niósł pomoc, ale organizował też wydarzenia kulturalne i spotkania z twórcami niezależnymi.

Podsumowując:

…Trzeba dobrze uświadomić sobie skalę unikalności tego miejsca na mapie, nie tylko mapie regionu, ale – całego kraju. I nie tylko kraju, ale – Europy, a może i całego świata. Podkowa Leśna pozostała, pomimo pół wieku degradacji i zaniedbań, miejscowością stanowiącą próbę realizacji śmiałego nowatorstwa cywilizacyjnego. Jest to próba powołania do życia niespotykanego przedtem założenia urbanistycznego i jedno z niewielu dokonań, które się w świecie nowoczesnej cywilizacji powiodło i przetrwało próbę czasu.

Ta próba trwa nadal i jej wynik znajduje się w rękach obecnego pokolenia mieszkańców i wybranego przez nich demokratycznie samorządu miasta. Podkowa nie jest tylko zabytkiem, jest ona żywym świadectwem, że to co powiodło się angielskim realizatorom koncepcji „garden city” w ich własnym kraju, trwa i istnieje tutaj.

W Europie kontynentalnej nie ma drugiego takiego miasta ogrodu”

(„Żyjąc wśród leśnych ogrodów” – fragment książki Prof. Andrzeja Tyszki, Biblioteka Staszowska, 2003)

Opracowano na podstawie:

1. Rocznik podkowiański nr 1, 1986, wyd. przez Parafialny Komitet Pomocy Bliźniemu

2. Rocznik podkowiański nr 2/3, 1989, wyd. przez Parafialny Komitet Pomocy Bliźniemu

3. Anna Żukowska – Maziarska, Podkowa Leśna. Przewodnik, 2008, wyd. przez Towarzystwo Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna

4. Podkowa Leśna i Stawisko. Szkice dziejów, 2000, wyd. przez Towarzystwo Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna